نگاهی به دستگاهها و گوشههای موسیقی ایرانی؛ از شور تا ماهور، از نوا تا همایون! محمدصادق ابراهیمی لید: بسیاری از صاحبنظران معتقدند مفهوم دستگاه در واقع، همان مفهوم مقام است که در دوره قاجار و پس از شکلگیری مفهوم ردیف، مصطلح شده است؛ یعنی پیشازاین دوره، موسیقی سنتی براساس مقامها، آموزش داده میشد اما با شکلگیری ردیف در این دوره، مفهوم مقام، جای خود را به مفهوم دستگاه، میدهد. دستگاه از چندین گوشه یا نغمه تشکیل شده است؛ این گوشهها به طور سنتی، در یک ساختار دایرهای پنجقسمتی اجرا میشوند که شامل پیشدرآمد، چهارمضراب، آواز، تصنیف و رِنگ است. اشاره: دستگاه، مقام و گوشه. شاید کمتر فقیهی باشد که با این اصطلاحات آشنا باشد؛ درحالیکه عناوین فقهی که بر موسیقی منطبق هستند ارتباط نزدیکی با این اصطلاحات دارند. به عبارتی، با برخی دستگاهها، بهدشواری میتوان موسیقی لهوی نواخت و برخی مقام و گوشهها اساساً برای طرب کاربردی ندارند. نوشته پیش رو، تلاش میکند تا آشنایی مختصری با دستگاهها، مقامها و گوشههای موسیقی ایرانی، برای فقهپژوهان ایجاد کند. قطعههای موسیقی، ضمن اینکه منطق درونی خاصی دارند از الگوهای ویژهای نیز پیروی میکنند. این الگوها از گذشتههای دور تدریجاً شکل گرفته و بهمرورزمان در قالب مفاهیم مختلفی همچون مقام و دستگاه بهمنظور دستهبندی و نظمبخشی نغمهها، تسهیل روند آموزش موسیقی و حتی تجزیهوتحلیل یک قطعه موسیقایی تدوین شدهاند. اجزای کوچکتر دستگاه، گوشهها یا همان ملودیهای کوتاهیاند که در یک قطعة موسیقایی وجود دارند و طبق یک نظم خاص و هماهنگی با هم ترکیب شدهاند. به همین دلیل هر دستگاه موسیقی از حالوهوای خاصی برخوردار بوده و تأثیری منحصربهفردی از خود در شنونده برجای میگذارد. نوشته پیش رو تلاش میکند این دو مفهوم کانونی در موسیقی ایرانی را توضیح دهد: دستگاه و گوشه. چیستیِ دستگاه در موسیقی دستگاه از دو واژه دست و گاه، تشکیل شده است. گاه در لغت علاوه بر معنای زمان و مکان و به معنای پرده ساز نیز به کار رفته است. طبق معنای اخیر، دستگاه به معنای قرار گرفتن انگشتان دست بر روی پردههای ساز است؛ چه اینکه در هر آهنگ یا نغمهای، نحوة گذاشتن انگشت روی پردههای ساز متفاوت است؛ بنابراین، دستگاه در اصطلاح موسیقی ایران عبارت است از مجموعهای ترکیب یافته از چند گوشه (نغمه) که از لحاظ گام، کوک و فواصل نت با یکدیگر هماهنگ هستند. بسیاری از صاحبنظران معتقدند مفهوم دستگاه در واقع، همان مفهوم مقام است که در دوره قاجار و پس از شکلگیری مفهوم ردیف، مصطلح شده است؛ یعنی پیشازاین دوره، موسیقی سنتی براساس مقامها، آموزش داده میشد اما با شکلگیری ردیف در این دوره، مفهوم مقام، جای خود را به مفهوم دستگاه، میدهد. دستگاه از چندین گوشه یا نغمه تشکیل شده است؛ این گوشهها به طور سنتی، در یک ساختار دایرهای پنجقسمتی اجرا میشوند که شامل پیشدرآمد، چهارمضراب، آواز، تصنیف و رِنگ است. چیستیِ گوشه در موسیقی گوشه در موسیقی سنتی عبارت است از آهنگ یا نغمههایی که در چارچوب دستگاهها و آوازها قرار میگیرند و در نهایت ردیف را شکل میدهند. گوشههای هر دستگاه را میتوان از یک قطعه آهنگ از حیث اینکه از لحاظ ساختار و جایگاه نتها با یکدیگر وجه مشترک دارند، متمایز دانست. همچنین گوشهها تنوع زیادی از حیث کوتاه یا بلند بودن، در یک یا چند دستگاه بودن و زمان نواختن دارند. انواع دستگاهها در موسیقی ایران در موسیقی سنتی ایرانی ما، هفت دستگاه ماهور، شور، همایون، چهارگاه، سهگاه، راستپنجگاه و نوا را داریم که البته برخی از موسیقیدانان مانند علینقی وزیری، راستپنجگاه را در زمره دستگاه ماهور و نوا را جزئی از آوازهای دستگاه شور میدانند و در مجموع پنج دستگاه را به همراه پنج آواز بهصورت زیر تعریف میکنند: دستگاه ماهور شامل آواز راستپنجگاه است؛ دستگاه شور شامل آوازهای دشتی، ابوعطا، افشاری، بیات ترک و نوا است؛ دستگاه همایون شامل آواز بیات اصفهان است؛ دستگاه چهارگاه؛ دستگاه سهگاه. دستگاه شور دستگاه «شور» را مهمترین دستگاه موسیقی ایرانی و مادر تمامی دستگاهها میدانند؛ چراکه پنج آواز مهم از آن منشعب شده است. شور در زبان عِبری به معنای آواز و سرود است و از دوره ساسانیان وارد زبان فارسی شده است؛ نکتهای که «عباس اقبالآشتیانی» نیز روی آن صحه میگذارد. به عقیده داریوش طلایی، تمام ساختارهای مُدال در ردیف موسیقی ایرانی بر اساس چهاردانگ بنا میشود که به آنها «دانگهای بنیادین» میگویند و یکی از این چهاردانگ بنیادین، دانگ اول دستگاه شور است. اسامی برخی از گوشههای دستگاه شور عبارتاند از کرشمه، نغمه، حزین، زیرکش سلمک، سلمک، گوشه ابوعطای بزرگ، مجلسافروز، دوبیتی، رضوی، شهناز، مثنوی، بیاتکرد، ضرباصول و شهرآشوب. دستگاه شور، اصولاً شامل سه جایگاه اجرایی است: الف) بالا دسته (محدودة دانگ اول)؛ ب) وسط دسته (محدودة دانگ دوم)؛ ج) پایین دسته (منطقة دانگ سوم در ناحیة اکتاو). بررسی دستگاه شور نشانگر آن است که در خلال دستگاه، مدولاسیون یا پردهگردانی به دیگر دستگاهها صورت نمیپذیرد. در مقابل، هنگام نواختن دیگر دستگاهها و آوازها نظیر ماهور، همایون و اصفهان، گرایش عملی و نظری قابل توجهی برای ورود به شور دیده میشود. شور در کوکهای متنوعی اجرا میشود که رایجترین آنها، شور سل و لا (راستکوک) و شور دو و ر (چپکوک) هستند که البته شور در مبنای سی و می نیز قابلاجرا است. آوازهای دستگاه شور آواز بوعطا به دستان العرب نیز معروف است که البته وجود گوشههایی نظیر حجاز و یقولون و تحریر بغدادی، این وجه تسمیه را قوت میبخشد. اگر شور را در مبدأ سل در نظر بگیریم، ابوعطا بر روی درجة دوم یعنی لاکرن شکل میگیرد. درجة دوم بهنوعی نت شروع و نت ایست است و نت چهارم یا نت do نت شاهد است که البته امروزه در درآمد ابوعطا، نت آغاز هم هست. نقطة اوج ابوعطا، گوشة حجاز است که بر روی درجة پنجم تأکید دارد. آواز بیات ترک این آواز بر روی درجة سوم یا نت سی بمل ایست و تأکید دارد. فرودها اغلب بر روی نت سل یا سی بمل صورت میگیرند. برخلاف نام ظاهری این آواز، واژة ترک به قوم قشقایی اشاره دارد؛ برای همین گاهی به آن بیاتِزند هم گفته میشود. این آواز سه درآمد داشته و با دستگاه ماهور نیز گوشههای مشترکی نظیر زنگوله، فیلی، شکسته و خسروانی دارد. آواز افشاری این آواز بر اساس درجۀ چهارم یا نت do شکل میگیرد. ایست موقت بر روی درجة دوم و ایست کامل بر روی نت زیر پایة
